İŞYERİNDEKİ PSİKOLOJİK TERÖR ÜZERİNE ÇALIŞAN PROF. DR. PINAR TINAZ
Türkiye’de mobbing vakası çok ama insanlar farkında bile değil

Pof. Dr. Pınar Tınaz, Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Çalışma Ekonomisi ve Endüstri İlişkileri Bölüm Başkanı. Geçen ilkbaharda İşyerinde Psikolojik Taciz (Mobbing) isimli bir kitap yazdı. Pekçok Avrupa ülkesinde yasalara girmiş olan mobbing neden Türkiye’de çok bilinmiyor? Çalışanı yıldırmak, işten uzaklaştırmak için sistematik olarak yapılan psikolojik terör, Türkiye’de yok mu? Pınar Tınaz, tam aksine, Türkiye’de pek çok mobbing vakasının yaşandığını fakat insanların bunun farkında bile olmadığını söylüyor.

İşyerinde Psikolojik Taciz (mobbing) kitabının yazarı Prof. Dr. Pınar Tınaz, mobbing’le, 2005’te Çalışma Yaşamında Örnek Olaylar isimli bir kitap yazarken tanışmış. Tınaz, çalışma hayatında yaşanmış 88 vakanın yer aldığı bu kitabı yazarken iş etiğine aykırı davranışlarla karşılaştığını fakat bunları isimlendiremediğini söylüyor: “Daha sonra literatürü karıştırdım ve mobbing’le tanışmam böyle oldu. 2005’in sonunda herşeyle ilgimi kesip buna yoğunlaştım ve 2006 Nisanıında İşyerinde Psikolojik Taciz (mobbing) kitabı ortaya çıktı.”

Türkiye’de mobbing’in bilinmemesini, insanların ne yaşadığının farkında olmamalarına bağlıyor Tınaz: “Önce insanlar bilgilendirilmeli. Eğer siz mobbing’i tanırsanız, benim haklarım bu diyebilirsiniz. Sonra da yasalarla düzenlemelere gidilmeli. Ne yazık ki şu anda mobbing’le ilgili yasalar yok. Sadece cinsel tacizle ilgili düzenlemeler var.”

HERKES KURBAN OLABİLİR
Mobbing’de 3 farklı rol var: Mobbing’i başlatan kişiye zorba yada mobbingci, bu davranışlara hedef olan kişiye kurban, bu süreci izleyen kişilere ise izleyici deniyor. Zamanla izleyiciler de kurban için bir zorbaya dönüşebiliyor. Seslerini çıkarmayabiliyor ya da yağcılık yapmak için mobbingcinin yanında yer alabiliyorlar.
Mobbing’i her türlü iş kolunda her düzeyde kişinin yaşayabileceğini söylüyor Tınaz: “Kurban olma riski herkes için geçerlidir. Mobbing kadın, erkek, cinsiyet farkı gözetmez.”
Kurban, mobbing’in ne olduğunu bilmediği için kendini bir süre sonra yetersiz ve başarız görmeye başlıyor: “Zamanla aile problemleri de çıkıyor. Mesela pek çok vaka var, kişi işten ayrılıyor, sabah işe gider gibi evden çıkıyor, akşam işten döner gibi eve geliyor. Aileye söyleyemiyor. Kendini suçluyor, bir süre sonra aile de onu suçluyor. Bir mobbing ortamı da ailede oluşuyor. Alkol kullanımı, boşanmalar artıyor ve sonuçta mutsuz bireylerin yaşadığı bir toplum haline geliyoruz.”
Mobbing sadece üsten alta değil altan üste de yapılabiliyor. Örneğin yeni göreve gelen amir çok sevilmiyorsa, ona bağlı olarak çalışan grup harekete geçiyor. Mesela bilgi amire iletilmiyor ya ada amir çiğnenip bir üstü bilgilendiriliyor.

STRATEJİ OLARAK MOBBİNG
Bir diğer terör türü de strateji mobbingi. İşletmenin küçülme politikası, iş gücünün genç çalışanlardan oluşturulmasına karar verilmesi, istenmeyen bir kişiden kurtulmanın hedeflenmesi nedeniyle firma yönetiminin uyguladığı kasıtlı ve gerçek bir strateji sonucu ortaya çıkıyor.
Mobbing’in belirtileri var mı peki? Böyle bir teröre maruz kalan kişinin birden sağlık harcamaları artıyor, sık sık doktora girmeye başlıyor. Aniden işe geç gelmeye ve raporlar almaya başlıyor. Pınar Tınaz, Avrupa’da insanlar bilinçli olduğu için mobbing’i ispat etmenin çok kolay olduğunu söylüyor. Bu konudaki yasal düzenlemelerin sadece çalışanı değil işvereni de koruduğunu ekliyor: “Düşünün ki bir işyeri sahibisiniz, altta ne olup bittiğini bilemezsiniz. Dolayısıyla iş sözleşmesinde böyle bir maddeyi imzalamak her iki tarafı da karşılıklı güvence altına alıyor.”
Pınar Tınaz, kitabı İngiliz, Fransız, İtalyan ve Alman literatürüne bakarak hazırladı ve Türkiye’deki çeşitli mobbing mağdurlarıyla görüşmeler yaptı. Kitapta yargı kararları da yer alıyor.

Volkswagen’de mobbing iş aktinde yer alıyor
Mobbing kavramı ilk olarak Alman endüstri psikoloğu Heinz Leymann tarafından ortaya atıldı. Bugün birçok Avrupa ülkesinde suç olarak yasalarda yer alıyor. Almanya’da iş sözleşmelerinde mobbing’e yer veriliyor. Örneğin Volkswagen’de sözleşmeye göre, işyerinde mobbing uyguladığı tespit edilen bir çalışan şartsız olarak işten uzaklaştırılabiliyor. Şirket, mobbing kurbanının hukuk ve sağlık harcamalarını karşılamak zorunda, ayrıca istendiği takdirde erken emeklilik bile veriyor. Almanya’da mobbing için 24 saat hizmet veren acil hatlar var. Başı sıkışan bu hatları arayarak derdini psikologlar, iş hukukçuları ve adli tıpçılardan oluşan bir ekibe anlatabiliyor.

17 bin 587 eğitim çantası
TOÇEV ve NTV Radyo işbirliğinde bir öğrencinin bir yıl boyunca eğitime yönelik kırtasiye ihtiyacını karşılayacak “eğitim çantaları” Milli Eğitim Bakanlığı’nın belirlediği 13 ildeki çocuklara ulaştırıldı. “Bir Şey Değişir, Her Şey Değişir” adı ile başlayan proje ile toplanan bağışlar 17 bin 587 çantaya ulaştı. Gümüşhane, Çanakkale, Bayburt, Ağrı, Muş, Van, Osmaniye, Kahramanmaraş, Çankırı, Yozgat, Afyon, Siirt ve Şırnak’ta 13 bin ilköğretim öğrencisine çantalar iletildi. “Bir Şey Değişir, Her Şey Değişir” projesi hakkında bilgi almak için: http://www.tocev.org

Yargıya intikal etmiş bir mobbing davası
En sık rastlanan mobbing türlerinden biri olan kişiye uzmanlık alanına girmeyen işlerin verilmesi konusunda verilen Yargıtay kararı: “Davacının davalı işyerinde muhasebe elemanı olarak çalıştığı sırada temizlik elemanı olarak temizlik işlerine verildiği, davacının yeni verildiği bu işyerinde işbaşı yapmayarak hizmet akdini sona erdirdiği, iş değişikliği sebebiyle davacının çalışma şartları ağırlaştığından davacının feshine 1475 sayılı Yasanın 16/II. Maddesine uygun düştüğünden kıdem tazminatının kabülü doğru ise de feshi gerçekleştirdiği anlaşılan davacı lehinde ihbar tazminatına karar verilmesi hatalı olup bozmayı gerektirmiştir.”

MOBBİNG BELİRTİLERİ
– Telefon, bilgisayar ve lamba gibi işyerinde bulunan kişiye ait eşyalar, birdenbire kaybolur veya bozulur. Yerine yenileri konulmaz.
– Çalışma arkadaşlarıyla arasında çıkan tartışmalar artar.
– Örneğin kişinin sigara kokusu ve dumandan çok rahatsız olduğunu bile bile yanındaki masaya çok sigara içen biri oturtulur.
– Başkalarının ofisine girdiğinde konuşma hemen kesilir, konu değiştirilir.
– Kişi işle ilgili önemli gelişmeler ve haberlerin dışında bırakılır.
– Arkasından çeşitli söylentiler çıkarılır.
– Kendisine yetenek ve becerilerinin çok altında veya uzmanlık alanına girmeyen işler verilir.
– İşe geliş-gidiş saatleri, telefon konuşmları, çay yada kahve molasında geçirdiği zaman ayrıntılarıyla kontrol edilir
– Üstleri veya iş arkadaşları tarafından kontrol dışı tepki göstermeye kışkırtılır.
– Şirketin kutlamalarına veya sosyal aktivitelerine çağrılmaz.
– Dış görünüşü veya giyim tarzıyla alay edilir.
– İşle ilgili tüm önerileri reddedilir, sorularına yanıt verilmez.
– Kendisinden daha alt düzeydeki görevlerde çalışanlardan daha düşük ücret alır.

EN SIK RASTLANAN MOBBİNGCİ TİPLERİ
 Narsisist Mobbingci Duymaktan aciz oldukları acılarını ve kabul etmeyi reddettikleri iç çatışmalarını bir başkasına yükleyerek dengelerini bulmaya çalışan kişiler. Kendilerini büyük bir güç, engin bir deha olarak görürler. Kurbanlarına karşı küstah, kendini beğenmiş davranış sergilerler.

Hiddetli, bağırgan mobbingciler Korkutup yıldırarak kontrol sağlamaya çalışırlar. Hiç sebep yokken bağırır, çağırır, küfür ve beddua ederler. Daha sonra hiç bir şey olmamış gibi işlerinin başına dönüp çalışabilirler. Aradıkları kişiyi, yerinde bulamamalarına tahammüleri yoktur.

İkiyüzlü yılan mobbingci Mobbing yapmaktan zevk duyarlar. Başkalarının üstünlüğünü, başarıları hazmedemezler. Suçu çok rahat başkasının üzerine atabilecekleri gibi, masum olduklarına dair hemen yemin etmeye hazırdırlar. Saldırganlıklarını gizlemek için sürekli gülümserler.

Megaloman Mobbingci Kendilerini büyütme gereksinimi ve numara yapma kişiliklerinin en önemli özelliklerindendir. Kendilerine güvensizlikleri, başkalarına karşı kıskançlık, nefret ve saldırganlık şeklinde yansır.

Eleştirici Mobbingci Sürekli olumsuzdurlar. Hata ararlar. Sürekli şikayet ederler. Diğer çalışanları sürekli çalışmaya ittikleri için, kendi yöneticileri tarafından sevilirler.

Hayal kırıklığına uğramış mobbingci Özel yaşamlarındaki sıkıntıları başkalarına boşaltırlar. Diğer insanlar benzer sorunlar yaşamadıkları için onların düşmanıdır. Başkalarına karşı haset ve kıskançlık duyarlar. Bu grupta çoğunlukla kadınlar yer alır.
Burcu ÖZÇELİK, Hürriyet İK, 29,10,2006